બિન વેપારી સંસ્થાના હિસાબો બી.કોમ. સેમ. 1 નાણાંકીય હિસાબી પદ્ધતિ યુનિટ 4

 

યુનિટ - 4

બિન-વેપારી સંસ્થાના હિસાબો

1. અર્થ:

જે સંસ્થાઓ નફો કમાવાના હેતુથી નહીં, પરંતુ સામાજિક સેવાઓ, પોતાના સભ્યોનું કલ્યાણ, સભ્યોના હકોનું રક્ષણ અને વિકાસ, રમતગમત તથા શિક્ષણનો વ્યાપ વધારવો અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓના વિકાસ જેવા હેતુઓ માટે અસ્તિત્વમાં આવે છે, તેમને બિન-વેપારી સંસ્થા (Non-trading concern) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવી સંસ્થાઓને તેમની પ્રવૃત્તિઓમાંથી આવક ચોક્કસ પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ તેમનો હેતુ નફો રળવાનો હોતો નથી. સેવાઓ પૂરી પાડીને પોતાના સભ્યો અને સમાજનો શારીરિક, માનસિક, બૌદ્ધિક અને ધાર્મિક વિકાસ સાધવો એ જ તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોય છે.

આવી સંસ્થાઓમાં હોસ્પિટલ, લાઇબ્રેરી (પુસ્તકાલય), શાળા, કોલેજ, અનાથાશ્રમ, ધાર્મિક સંસ્થાઓ, ચેરિટેબલ (ધર્માદા) સંસ્થાઓ, રમતગમત મંડળો, જિમખાના, વેપારી મંડળો અને મજૂર યુનિયન વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

ઉદાહરણ તરીકે: રોટરી ક્લબ, વણિકર ક્લબ (મહેસાણા), ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ અને એમ. પી. શાહ એજ્યુકેશન સોસાયટી (કડી).

2. મુખ્ય લક્ષણો (વિશેષતાઓ):

1.       મુખ્ય હેતુ: આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય હેતુ નફો કમાવાનો નથી, પરંતુ સેવાઓ પૂરી પાડવાનો છે.

2.       વેપારી પ્રવૃત્તિઓનો અભાવ: આ સંસ્થાઓ વેપારી પ્રવૃત્તિઓ માટે કે માલસામાનનું ઉત્પાદન, ખરીદી કે વેચાણ કરવા માટે અસ્તિત્વમાં આવતી નથી; તેથી તેઓ વેપાર ખાતું કે નફા-નુકસાન ખાતું બનાવતી નથી. પરંતુ, ક્યારેક રમતગમતની ક્લબ જેવી સંસ્થાઓ પોતાના સભ્યોની સુવિધા માટે બજારમાંથી માલ ખરીદીને તેનું વેચાણ કરે છે. કેટલીક સંસ્થાઓ કેન્ટીન જેવી સુવિધાઓ પણ પૂરી પાડે છે.

3.       ઉપજ -ખર્ચ ખાતું: આ સંસ્થાઓનો મુખ્ય હેતુ નફો કમાવાનો ન હોવાથી વર્ષના અંતે તેઓ નફા-નુકસાન ખાતું તૈયાર કરતી નથી. પરંતુ, આવક અને ખર્ચની પરિસ્થિતિ જાણવા માટે તેઓ ઉપજ -ખર્ચ ખાતું  તૈયાર કરે છે.

4.       રોકડ-મેળ (આવક-જાવક ખાતું): સામાન્ય રીતે આ સંસ્થાઓમાં રોકડ વ્યવહારોનું પ્રમાણ વધુ હોય છે, તેથી રોકડ વ્યવહારોની નોંધ રાખવા માટે તેઓ આવક-જાવક ખાતું તૈયાર કરે છે.

5.       મૂડી ભંડોળ: બિન-વેપારી સંસ્થાની મૂડીને મૂડી ભંડોળ  અથવા કાયમી ભંડોળ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

6.       પાકું સરવૈયું: વર્ષના અંતે પોતાની આર્થિક સ્થિતિ જાણવા માટે આ સંસ્થાઓ પાકું સરવૈયું તૈયાર કરે છે.

7.       આવકના મુખ્ય સ્ત્રોત: આ સંસ્થાઓની આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત સભ્યો પાસેથી મળતું લવાજમ છે. આ ઉપરાંત, તેમને દાન, સરકારી ગ્રાન્ટ/સહાય, રોકાણો પર વ્યાજ, ડિવિડન્ડ અને ધર્માદાની આવક વગેરે દ્વારા પણ આવક પ્રાપ્ત થાય છે

3. આવક-જાવક ખાતું અને ઉપજ-ખર્ચ ખાતા વચ્ચેનો તફાવત

મુદ્દો	આવક-જાવક ખાતું	ઉપજ -ખર્ચ ખાતું
1. અર્થ	બિન-વેપારી સંસ્થા દ્વારા વર્ષ દરમિયાન કરવામાં આવેલા રોકડ વ્યવહારો (રોકડ આવક અને રોકડ જાવક)નો જે સારાંશ તૈયાર કરવામાં આવે છે, તેને આવક-જાવક ખાતું કહે છે.	બિન-વેપારી સંસ્થાઓ દ્વારા વર્ષના અંતે સંસ્થાનું પરિણામ (નફો કે નુકસાન જેવી સ્થિતિ) જાણવા માટે જે ખાતું તૈયાર કરવામાં આવે છે, તેને ઉપજ-ખર્ચ ખાતું કહે છે.
2. સ્વરૂપ	આ ખાતું રોકડ ખાતા  જેવું જ હોય છે.	આ ખાતું નફા-નુકસાન ખાતા  જેવું જ હોય છે.
3. શરૂઆતની બાકી	રોકડ સિલક, બેંક સિલક અથવા બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ આ ખાતાની શરૂઆતની બાકી હોય છે.	આ ખાતામાં કોઈ પણ પ્રકારની શરૂઆતની બાકી હોતી નથી.
4. આખર બાકી	આ ખાતાની આખર બાકી એ આખરની રોકડ સિલક, બેંક સિલક અથવા બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ દર્શાવે છે.	આ ખાતાની આખર બાકી એ 'ખર્ચ કરતાં આવકનો વધારો' અથવા 'આવક કરતાં ખર્ચનો વધારો' દર્શાવે છે.
5. આખર બાકીની નોંધણી	જો આખર બાકી રોકડ કે બેંક સિલક હોય તો તેને પાકા સરવૈયામાં મિલકત-લેણા બાજુ દર્શાવાય છે, અને જો આખર બાકી બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ હોય તો તેને પાકા સરવૈયામાં મૂડી-દેવા બાજુ દર્શાવાય છે.	જો આ ખાતાની આખર બાકી 'ખર્ચ કરતાં આવકનો વધારો' હોય, તો તે પાકા સરવૈયામાં મૂડી ભંડોળમાં ઉમેરવામાં આવે છે; અને જો આખર બાકી 'આવક કરતાં ખર્ચનો વધારો' હોય, તો તે પાકા સરવૈયામાં મૂડી ભંડોળમાંથી બાદ કરવામાં આવે છે.
6. મૂડી અને મહેસૂલી ઉપજ -ખર્ચ	આવક અને ખર્ચ માટે મૂડી કે મહેસૂલી પ્રકારનું વર્ગીકરણ જરૂરી નથી. રોકડમાં થયેલી બંને પ્રકારની આવક અને જાવકની નોંધ આ ખાતામાં થાય છે.	આ ખાતામાં માત્ર મહેસૂલી આવક અને મહેસૂલી ખર્ચની જ નોંધ થાય છે. મૂડી આવક અને મૂડી ખર્ચ પાકા સરવૈયામાં દર્શાવાય છે.
7. સમયગાળો	આવક કે જાવક કયા વર્ષની છે તે બાબત મહત્વની નથી. ભલે તે ચાલુ વર્ષની હોય કે આગામી વર્ષની, જો તે રોકડમાં થઈ હોય તો તેની નોંધ આ ખાતામાં થાય છે.	આ ખાતામાં માત્ર ચાલુ વર્ષની જ મહેસૂલી આવક અને મહેસૂલી ખર્ચ દર્શાવાય છે. અગાઉના વર્ષ કે આવનારા વર્ષ માટે મળેલી આવક કે ચૂકવેલ ખર્ચની નોંધ આ ખાતામાં થતી નથી.
8. બિન-રોકડ વ્યવહારો	આ ખાતું રોકડ પદ્ધતિ આધારિત બનાવવામાં આવતું હોવાથી ઘસારો, ઘાલખાધ, મળવાની બાકી આવક, ચૂકવવાના બાકી ખર્ચ વગેરે જેવા બિન-રોકડ વ્યવહારો આમાં નોંધાતા નથી.	આ ખાતું વેપારી પદ્ધતિ મુજબ બનાવવામાં આવતું હોવાથી ઘસારો, ઘાલખાધ, મળવાની બાકી આવક, ચૂકવવાના બાકી ખર્ચ વગેરે હવાલાઓની નોંધ આમાં કરવામાં આવે છે.
9. પાકું સરવૈયું	આ ખાતાની સાથે પાકું સરવૈયું બનાવવું ફરજિયાત નથી.	આ ખાતું તૈયાર કર્યા પછી પાકું સરવૈયું બનાવવું જરૂરી છે.

 

સ્વાધ્યાય

1. બજરંગ જીમખાના ક્લબની નીચે આપેલી માહિતી પરથી તારીખ 31-૦૩-2018 ના રોજ પૂરા થતા વર્ષનું રોકડ આવક-જાવક ખાતું તૈયાર કરો.

વિગત		રકમ (₹)	વિગત	રકમ (₹)
રોકડ સિલક (1-4-2017)		12,000	હોલનું ભાડું ચૂકવ્યું	6,000
બેંક સિલક (1-4-2017)		38,000	મનોરંજન કાર્યક્રમ માટે ફાળો	14,000
લવાજમ:			દાન	20,000
2016-2017:	6,000		પેવેલિયન માટે દાન	50,000
2017-2018:	50,000	56,000	પગાર	15,000
પ્રવેશ ફી		10,000	જૂના વર્તમાનપત્રોનું વેચાણ	1,000
ફર્નિચરની ખરીદી		12,000	મનોરંજન કાર્યક્રમનો ખર્ચ	10,000
પુસ્તકોની ખરીદી		8,000	વીજળી બિલ (ખર્ચ)	7,000
વર્તમાનપત્રોનું લવાજમ		2,000	જૂના ફર્નિચરનું વેચાણ (ચોપડે કિંમત 6,000)	5,600
રમતગમતના સાધનોની ખરીદી		60,000	પેવેલિયન બાંધકામ ખર્ચ	44,000
વ્યાખ્યાનોની આવક		4,000	રોકડ સિલક (31-3-2018)	14,600
આજીવન સભાસદ ફી		8,000

વધારાની માહિતી : (1) ₹ 6,000 નો પગાર ચૂકવવાનો બાકી છે. (2) સાધનો પર 10% ઘસારો ગણો. (3) ₹ 4,000 નું લવાજમ મળવાનું બાકી છે. (4) 50% પ્રવેશ ફી મૂડીકૃત કરો.  [જવાબ: આખરની બેંક શિલક ₹ 40,000]

2. અખિલ હિંદ ક્લબની નીચે આપેલી માહિતી પરથી તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતા વર્ષનું આવક-જાવક ખાતું તૈયાર કરો.

વિગત		રકમ (₹)	વિગત	રકમ (₹)
રોકડ સિલક (1-4-2017)		2,500	લૉકરનું ભાડું	250
મળેલ લવાજમ:			રમતગમતના સાધનોનું વેચાણ	8,500
2016-17:	1,000		સમારકામ ખર્ચ	2,000
2017-18:	10,000		વર્તમાનપત્રોનું લવાજમ	750
2018-19:	500	11,500	સ્ટેશનરી અને છાપકામ	1,100
મકાન માટે દાન		50,000	મકાન બાંધકામ ખર્ચ	38,000
જૂના વર્તમાનપત્રોનું વેચાણ		100	કરવેરા અને વીમો	1,500
ફર્નિચરની ખરીદી		1,500	ધર્માદો (ચેરીટી)	2,000
પ્રવેશ ફી		600	રમતગમતના સાધનોની ખરીદી	1,000
રોકાણોની ખરીદી		10,000

[જવાબ: આખરની રોકડ સિલક ₹ 19,600]

 

3. ભારત જીમખાનાની નીચે આપેલી માહિતી પરથી તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતા વર્ષનું ઉપજ-ખર્ચ ખાતું તૈયાર કરો.

વિગત	રકમ (₹)	વિગત	રકમ (₹)
મળેલ લવાજમ	45,000	ક્રિકેટ ટૂર્નામેન્ટ ખર્ચ	12,000
આજીવન સભાસદ ફી	9,600	વાર્ષિક ઉત્સવ ખર્ચ	24,000
પ્રવેશ ફી (50% મૂડીકૃત કરવાની છે)	3,000	ધર્માદો (ચેરીટી)	18,000
વાર્ષિક ઉત્સવની આવક	36,000	વર્તમાનપત્રોનું લવાજમ	3,600
ક્રિકેટ ટૂર્નામેન્ટ માટે દાન	30,000	જૂના વર્તમાનપત્રોનું વેચાણ	600
મળેલ વ્યાજ	7,500	લૉકરનું ભાડું	2,400
પગાર	30,000	રમતગમતના સાધનોની ખરીદી	36,000
સ્ટેશનરી અને છાપકામ	3,600	સમારકામ ખર્ચ	4,800
પરચૂરણ ખર્ચ	1,200	ફર્નિચર પર ઘસારો	600
મળેલી વિરાસત (પ્રાપ્ત વિલ)	60,000	રમતગમતના સાધનોનું વેચાણ)
ફર્નિચરની ખરીદી	15,000	(ચોપડે કિંમત ₹ 4,200	3,600
સરકારી જામીનગીરીઓમાં રોકાણ	60,000	બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ	7,500
		આખરની રોકડ સિલક	1,800
		મૂડી ભંડોળ	59,800

વધારાની માહિતી (હવાલા):

1.       ચાલુ વર્ષનું ₹ 15,000 લવાજમ મળવાનું બાકી છે.

2.       સેક્રેટરીનું માનદ વેતન ₹ 9,000 ચૂકવવાનું બાકી છે.

[જવાબ: ઉપજનો ખર્ચ પરનો વધારો ₹ 30,600]

 

4. સદભાવના ક્લબનું તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું આવક-જાવક ખાતું નીચે મુજબ છે:

સદભાવના ક્લબનું તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું આવક-જાવક ખાતું

આવક	રકમ ₹	જાવક	રકમ ₹
બાકી આગળ લાવ્યા	6,000	પગાર	15,200
લવાજમ		પરચૂરણ ખર્ચ	1,800
2016-17:         1,200		નાટક શોના ખર્ચ	12,000
2017-18:       28,000		સામયિકોનું લવાજમ	3,200
2018-19:            800	30,000	કરવેરા	800
વારસો	8,000	ધર્માદા ખર્ચ	1,600
નાટક શોની ટિકિટોનું વેચાણ	20,000	રોકાણો	20,000
જૂના વર્તમાનપત્રોનું વેચાણ	800	વીજળી ખર્ચ	1,400
		બાકી આગળ લઈ ગયા	8,800
કુલ	64,800	કુલ	64,800

નીચેની વધારાની માહિતી ધ્યાનમાં લઈને તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું ઉપજ-ખર્ચ ખાતું અને તે તારીખનું પાકું સરવૈયું તૈયાર કરો:

1.    ક્લબમાં 150 સભ્યો છે, જેમાંના દરેક સભ્ય વાર્ષિક ₹ 200 લવાજમ આપે છે.

2.    ચૂકવવાનો બાકી પગાર ₹ 1,600 છે.

3.    રોકાણો પર 3 મહિનાનું 12% લેખે વ્યાજ મળવાનું બાકી છે.

4.    તારીખ 1-4-17 ના રોજની બાકીઓ: મકાન ₹ 60,000, મૂડી ભંડોળ ₹ 67,200.

[જવાબ: ખર્ચ કરતાં ઉપજનો વધારો 13,800, પાકા સરવૈયાનો સરવાળો 91,400.]

 

 

5. ધોની સ્પોર્ટ્સ ક્લબની નીચે આપેલી માહિતી પરથી, 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું ઉપજ-ખર્ચ ખાતું અને તે તારીખનું પાકું સરવૈયું તૈયાર કરો.

ધોની સ્પોર્ટ્સ ક્લબનું તારીખ 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું આવક-જાવક ખાતું

આવક	રકમ ₹	જાવક	રકમ ₹
બાકી આગળ લાવ્યા (બેંક બાકી)	35,000	પગાર	65,000
લવાજમ:		ભાડું અને કરવેરા	9,000
2016-17:     900		સ્ટેશનરી ખરીદી	4,500
2017-18:  87,000		રમતના સાધનોની ખરીદી (1-10-2017)	30,000
2018-19:     600	88,500	પરચૂરણ ખર્ચ	12,000
મનોરંજનની આવક	20,000	12% બેંક ડિપોઝિટ (1-1-18 થી)	25,000
12% ના રોકાણો પર વ્યાજ	6,000	મનોરંજન કાર્યક્રમનો ખર્ચ	10,600
દાન	10,000	બાકી આગળ લઈ ગયા (બેંક બાકી)	6,000
પ્રવેશ ફી	2,000
જૂના વર્તમાનપત્રોનું વેચાણ	600
કુલ	1,62,100	કુલ	1,62,100

વધારાની માહિતી:

1.    ક્લબમાં કુલ 300 સભ્યો છે, જેમાંના દરેક સભ્ય વાર્ષિક ₹ 300 લવાજમ આપે છે.

2.    શરૂઆતનું મૂડી ભંડોળ ₹ 1,31,400 છે.

3.    તારીખ 31-3-2017 અને 31-3-2018 ના રોજ ચૂકવવાનો બાકી પગાર અનુક્રમે ₹ 5,000 અને ₹ 7,500 છે.

4.    સ્ટેશનરીનો શરૂઆતનો અને આખરનો સ્ટોક અનુક્રમે ₹ 500 અને ₹ 750 છે.

5.    તારીખ 1-4-2017 અને 31-3-2018 ના રોજ રમતના સાધનોની કિંમત અનુક્રમે ₹ 50,000 અને ₹ 70,000 છે.

[જવાબ: ખર્ચ કરતાં ઉપજનો વધારો 6,000, પાકા સરવૈયાનો સરવાળો 1,55,500.]

 

 

 

6. વણિકર ક્લબના નીચે આપેલા કાચા સરવૈયા અને વધારાની માહિતી પરથી, 31-3-2018 ના રોજ પૂરા થતાં વર્ષનું ઉપજ-ખર્ચ ખાતું અને તે તારીખનું પાકું સરવૈયું તૈયાર કરો.

તારીખ 31-3-2018 ના રોજનું વણિકર ક્લબનું કાચું સરવૈયું

ઉધાર બાકી	રકમ ₹	જમા બાકી	રકમ ₹
રોકડ બાકી	6,000	મૂડી ભંડોળ	72,000
સ્ટેશનરી છાપકામ	4,000	દાન (મહેસૂલી)	4,000
જાહેરાત ખર્ચ	18,000	બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ	2,000
ફર્નિચર	16,000	12% ની લોન (1-4-2017)	30,000
ક્લબનું મકાન	70,000	આજીવન સભાસદ ફી	4,000
કરવેરા અને વીમો	5,000	પ્રવેશ ફી	12,000
મંત્રીનું માનદવેતન	12,000	અગાઉથી મળેલ લવાજમ	4,000
રમતના સાધનો	20,000	અદત્ત પગાર	2,000
પગાર અને મજૂરી	18,000	લવાજમ	50,000
લોન પર વ્યાજ	1,800	લૉકરનું ભાડું	2,000
કાનૂની ખર્ચ	1,200
વીજળી ખર્ચ	2,000
વીજળીના સાધનો	8,000
કુલ	1,82,000	કુલ	1,82,000

હવાલા:

1.    વર્ષ 2017-18 નું ₹ 4,000 લવાજમ મળવાનું બાકી છે.

2.    જાહેરાત ખર્ચનો 2/3 ભાગ આગામી વર્ષ માટે આગળ ખેંચવાનો છે.

3.    સ્ટેશનરીનો આખર સ્ટોક ₹ 200 છે.

4.    ક્લબનું મકાન, રમતના સાધનો અને ફર્નિચર પર 10% લેખે ઘસારો ગણો.

5.    અગાઉથી ચૂકવેલ વીમા પ્રીમિયમ ₹ 400 છે.

[જવાબ: ખર્ચ કરતાં ઉપજનો વધારો 10,200, પાકા સરવૈયાનો સરવાળો 1,26,000.]